Hoàn thiện chính sách, mở thêm dư địa cho năng lượng tái tạo
Thảo luận tại hội trường Quốc hội chiều 3/11/2026 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, nhiều đại biểu cho rằng cần có cách tiếp cận thực chất hơn đối với phát triển năng lượng tái tạo. Vấn đề không chỉ là khuyến khích đầu tư thêm nguồn điện mà còn phải tạo được cơ chế đủ rõ để doanh nghiệp yên tâm bỏ vốn, vận hành và thu hồi vốn trong dài hạn.
Các ý kiến tập trung vào ba lĩnh vực có nhiều tiềm năng nhưng vẫn còn những vướng mắc về cơ chế: điện sinh khối, điện mặt trời mái nhà và điện gió ngoài khơi. Đây cũng là những phân khúc có khả năng thu hút thêm dòng vốn tư nhân, công nghệ và sự tham gia của các nhà đầu tư nước ngoài nếu hành lang pháp lý được hoàn thiện.
Đáng chú ý, những nội dung được đưa ra thảo luận cho thấy yêu cầu phát triển năng lượng tái tạo đang chuyển dần từ mở rộng công suất sang nâng cao hiệu quả khai thác, bảo đảm khả năng truyền tải và tiêu thụ điện.
Điện sinh khối cần cơ chế giá đủ hấp dẫn
Đối với điện sinh khối, đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đồng Tháp) đề nghị bổ sung điện sinh khối và khí sinh học sử dụng phụ phẩm nông nghiệp, chất thải chăn nuôi vào nhóm được hưởng chính sách đặc thù tương tự điện rác.
Theo đại biểu, Việt Nam có nguồn phụ phẩm nông nghiệp khá lớn, trong đó rơm rạ, trấu và chất thải chăn nuôi có thể trở thành nguyên liệu phục vụ sản xuất điện. Tuy nhiên, việc khai thác nguồn tài nguyên này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, một phần do thiếu cơ chế giá và chính sách đủ ổn định để doanh nghiệp tính toán hiệu quả đầu tư.
Đề xuất đáng chú ý là luật hóa nguyên tắc giá điện phải phản ánh đầy đủ chi phí thu gom nhiên liệu, đồng thời có thành phần giá được điều chỉnh theo biến động thực tế và duy trì ổn định trong thời hạn hợp đồng mua bán điện.
Nếu được tiếp thu, chính sách này có thể tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư nhà máy điện sinh khối, phát triển hệ thống thu gom và hình thành chuỗi cung ứng phụ phẩm nông nghiệp. Người nông dân cũng có thêm đầu ra cho những nguồn nguyên liệu trước đây thường bị bỏ phí hoặc xử lý chưa hiệu quả.
Dù vậy, để điện sinh khối phát triển bền vững, cơ chế giá cần đi kèm tiêu chuẩn chất lượng nhiên liệu, phương thức xác định chi phí và kiểm soát giá thành phát điện. Đây là điều kiện quan trọng để vừa bảo đảm lợi ích nhà đầu tư, vừa tránh tạo thêm áp lực chi phí cho hệ thống điện.
Điện mặt trời mái nhà cơ hội cho doanh nghiệp sản xuất
Với điện mặt trời mái nhà, đại biểu Lê Công Đỉnh (Tây Ninh) cho rằng cần hoàn thiện những nguyên tắc pháp lý nền tảng, thay vì để nhiều nội dung quan trọng phụ thuộc hoàn toàn vào văn bản hướng dẫn.
Đại biểu đề nghị luật hóa nguyên tắc tự sản xuất, tự tiêu thụ; quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, trong đó có lộ trình mua bán điện dư. Đồng thời, cần bổ sung tiêu chuẩn kỹ thuật, hệ thống đo đếm hiện đại, công nghệ điều khiển thông minh và chính sách khuyến khích phát triển pin lưu trữ tại chỗ.
Đây là những vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với doanh nghiệp sản xuất, khu công nghiệp, trung tâm thương mại và hệ thống kho vận. Khi có thể chủ động khai thác nguồn điện mặt trời trên mái nhà xưởng, doanh nghiệp sẽ có thêm phương án giảm chi phí điện năng, đồng thời đáp ứng tốt hơn yêu cầu sử dụng năng lượng sạch trong chuỗi cung ứng.
Không chỉ dừng ở thị trường tấm pin và thiết bị điện, việc phát triển điện mặt trời mái nhà còn mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp cung cấp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), bộ biến tần thông minh, phần mềm quản lý và dịch vụ vận hành.
Tuy nhiên, yêu cầu kỹ thuật cao hơn cũng đồng nghĩa với chi phí đầu tư ban đầu có thể tăng. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, các doanh nghiệp nhỏ và hộ gia đình sẽ gặp khó khăn khi tiếp cận công nghệ mới.
Điện gió ngoài khơi bài toán vốn và chia sẻ rủi ro
Điện gió ngoài khơi được đánh giá là lĩnh vực có tiềm năng lớn nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức về vốn, công nghệ và tổ chức thực hiện.
Đại biểu Trần Văn Tuấn (Bắc Ninh) đề nghị bổ sung cơ chế bảo đảm sản lượng điện tối thiểu trong hợp đồng mua bán điện dài hạn. Theo đó, trường hợp dự án đã đáp ứng đầy đủ điều kiện phát điện nhưng bị giảm công suất hoặc không được huy động do nghẽn lưới và những nguyên nhân khách quan, cần có cơ chế thanh toán bù đắp chi phí hợp lý.
Đề xuất này xuất phát từ một thực tế: nhà đầu tư có thể bỏ ra hàng tỷ USD để phát triển dự án, nhưng hiệu quả tài chính không chỉ phụ thuộc vào khả năng xây dựng và vận hành nhà máy. Khả năng đấu nối, truyền tải và tiêu thụ điện cũng quyết định trực tiếp đến dòng tiền.
Nếu rủi ro không được phân bổ hợp lý, các tổ chức tín dụng sẽ thận trọng hơn khi tài trợ vốn, còn nhà đầu tư có thể phải tính thêm chi phí dự phòng vào tổng mức đầu tư.
Trong khi đó, đại biểu Lê Đào An Xuân (Đắk Lắk) lưu ý những vấn đề liên quan đến khu vực ưu tiên khảo sát, lựa chọn nhà đầu tư và nguy cơ xung đột lợi ích khi một doanh nghiệp đồng thời nắm giữ nhiều chức năng quan trọng trong quá trình phát triển dự án.
Việc quy định rõ tiêu chí lựa chọn, thẩm quyền quản lý, thời hạn khảo sát và cơ chế công khai thông tin vì thế có ý nghĩa quan trọng đối với môi trường cạnh tranh.
Hạ tầng truyền tải vẫn là điểm nghẽn cần giải quyết
Giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng nhấn mạnh năng lượng tái tạo có những đặc tính riêng như tính không liên tục, chi phí biên cơ bản bằng không và không có dự phòng quay. Do đó, tốc độ phát triển nguồn điện phải gắn với quá trình nâng cấp lưới điện thông minh và năng lực điều độ hệ thống.
Đây là vấn đề không thể xem nhẹ. Khi công suất điện mặt trời và điện gió tăng nhanh hơn khả năng truyền tải, tình trạng giảm phát hoặc không thể huy động hết công suất có thể ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp.
Bởi vậy, bên cạnh chính sách khuyến khích phát triển nguồn điện, Việt Nam cần đẩy nhanh đầu tư hệ thống truyền tải, trạm biến áp, công nghệ điều khiển và lưu trữ năng lượng.
Nhìn chung, việc sửa đổi Luật Điện lực có thể tạo thêm dư địa cho thị trường năng lượng tái tạo, nhưng hiệu quả thực tế phụ thuộc vào chất lượng các quy định sau khi được ban hành. Cơ chế giá phải đủ hấp dẫn, hợp đồng mua bán điện phải minh bạch và trách nhiệm chia sẻ rủi ro cần được xác định rõ.
Trong giai đoạn tới, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp năng lượng tái tạo sẽ không chỉ nằm ở việc sở hữu dự án hay công suất lắp đặt, mà còn ở khả năng kết nối lưới điện, quản trị chi phí và bảo đảm hiệu quả vận hành lâu dài.
Lê Hiếu
