Siết kiểm soát dịp cao điểm không còn là chuyện “kiểm tra cho có”
Câu chuyện cao điểm 30/4 – 1/5 năm nào cũng lặp lại: hàng đi nhiều hơn, áp lực thông quan lớn hơn. Nhưng cách hải quan xử lý thì đã khác. Trước đây, nhiều doanh nghiệp chỉ cần “qua cửa khẩu trơn tru” là yên tâm. Bây giờ thì không còn đơn giản như vậy.
Dữ liệu được lưu, đối chiếu và soi lại. Một tờ khai hôm nay có thể bị kiểm tra vài tháng sau. Điều này khiến rủi ro không còn nằm ở một thời điểm, mà kéo dài suốt vòng đời của lô hàng.
Vấn đề là không ít doanh nghiệp vẫn vận hành theo kiểu quen tay: quy trình cũ, cách khai cũ, thậm chí lặp lại cả những sai sót nhỏ mà trước đây từng “lọt”.
Hồ sơ hải quan sai một chút, trả giá không nhỏ
Sai mã HS, mô tả hàng hóa không sát, trị giá khai báo thiếu nhất quán — những lỗi này không mới. Nhưng trong bối cảnh hiện tại, chúng không còn là “lỗi nhỏ”.
Nhiều doanh nghiệp vẫn giữ thói quen lấy tờ khai cũ ra chỉnh sửa rồi dùng lại. Làm nhanh, tiện, nhưng rủi ro nằm ngay ở đó. Chỉ cần thông tin giữa tờ khai và bộ chứng từ (hợp đồng, invoice, packing list) lệch nhau, hệ thống có thể lập tức đánh dấu.
Khi đó, việc bị phân luồng vàng hoặc đỏ gần như khó tránh. Và một khi đã bị kiểm, mọi thứ sẽ chậm lại — từ vài tiếng thành vài ngày, thậm chí lâu hơn nếu phải giải trình.
Nói thẳng, rà soát hồ sơ giờ không phải là bước “nên làm khi có thời gian”, mà là việc bắt buộc nếu không muốn tự đẩy mình vào rủi ro.
Hàng “nhạy cảm” đúng vẫn có thể bị kiểm
Một thực tế nhiều doanh nghiệp bắt đầu nhận ra: làm đúng chưa chắc đã đi nhanh.
Các nhóm hàng như gỗ, khoáng sản, phế liệu; hóa chất, phân bón; nguyên liệu dệt may, thủy sản; sắt thép, hàng tiêu dùng… đang nằm trong diện theo dõi chặt. Với các mặt hàng này, việc bị kiểm tra gần như là “xác suất cao”, không phải ngoại lệ.
Có những trường hợp hàng đã thông quan vẫn bị gọi kiểm tra sau đó, nhất là khi liên quan đến xuất xứ hoặc trị giá. Điều này buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận: không chỉ làm đúng, mà còn phải lưu trữ và chuẩn bị hồ sơ đủ tốt để chứng minh mình đúng khi cần.
Chuỗi cung ứng lỗ hổng thường nằm ở bên ngoài
Một điểm yếu khá phổ biến là doanh nghiệp kiểm soát nội bộ tốt, nhưng lại lỏng ở khâu đối tác.
Nhập khẩu qua trung gian không rõ năng lực, đứng tên hộ, hoặc thiếu hồ sơ chứng minh nguồn gốc — những tình huống này không hiếm. Và khi bị “soi”, vấn đề không chỉ dừng ở lô hàng đó.
Doanh nghiệp có thể bị giữ hàng, yêu cầu giải trình sâu, thậm chí bị đưa vào danh sách theo dõi rủi ro. Khi đã nằm trong danh sách này, các lô sau gần như khó có chuyện đi nhanh.
Nói cách khác, rủi ro không chỉ nằm ở giấy tờ, mà nằm ở toàn bộ chuỗi cung ứng.
“Lách” không còn dễ và cái giá ngày càng đắt
Có một thời, việc khai sai mã HS để giảm thuế, hay tận dụng các hình thức tạm nhập – tái xuất, chuyển tải… vẫn có thể qua được nếu “khéo”.
Nhưng hiện nay, dữ liệu giữa các cơ quan được kết nối, cộng với hệ thống phân tích rủi ro ngày càng hiệu quả. Những gì từng lọt trước đây giờ dễ bị phát hiện hơn nhiều.
Quan trọng hơn, chi phí không chỉ là tiền thuế bị truy thu. Doanh nghiệp còn phải đối mặt với phạt hành chính, chậm dòng hàng, và mất uy tín với đối tác. Đây mới là phần thiệt hại khó đo đếm nhưng ảnh hưởng lâu dài.
Khi bị kiểm tra chuẩn bị quyết định tốc độ
Thực tế cho thấy, cùng một tình huống kiểm tra, có doanh nghiệp xử lý trong vài giờ, có nơi kéo dài nhiều ngày. Khác biệt nằm ở mức độ chuẩn bị.
Những việc tưởng đơn giản lại rất quan trọng: hàng hóa sắp xếp đúng khai báo, chứng từ có sẵn, người phụ trách hiểu rõ hồ sơ và có thể làm việc ngay với cán bộ kiểm tra.
Nếu thiếu những yếu tố này, quá trình kiểm tra sẽ kéo dài. Và càng kéo dài, khả năng bị kiểm tra sâu càng cao.
Theo dõi chính sách lợi thế ít doanh nghiệp tận dụng
Nhiều doanh nghiệp chỉ phản ứng khi sự việc đã xảy ra. Trong khi đó, các tín hiệu thường xuất hiện sớm hơn: cảnh báo rủi ro, thay đổi danh mục kiểm soát, điều chỉnh chính sách.
Ai theo dõi sát sẽ có thời gian điều chỉnh hồ sơ, quy trình. Ai bỏ qua thì gần như chỉ còn cách xử lý hậu quả.
Đây là lợi thế không tốn chi phí, nhưng lại thường bị xem nhẹ.
Không bị gọi tên không có nghĩa là an toàn
Một giai đoạn ít vụ việc bị công bố không đồng nghĩa với việc kiểm soát đang nới lỏng. Ngược lại, đó có thể là lúc cơ quan chức năng đang thu thập dữ liệu, khoanh vùng rủi ro và chuẩn bị cho các đợt kiểm tra sâu hơn.
Vì vậy, việc “chưa bị kiểm” đôi khi chỉ đơn giản là… chưa đến lượt.
Trong bối cảnh kiểm soát dựa trên dữ liệu ngày càng rõ rệt, cách làm “cho qua” không còn phù hợp. Doanh nghiệp muốn đi đường dài buộc phải chuẩn hóa từ hồ sơ, hàng hóa đến đối tác trong chuỗi cung ứng.
Chi phí để làm đúng ngay từ đầu có thể không nhỏ. Nhưng so với việc bị giữ hàng, truy thu hay gián đoạn kinh doanh, đó vẫn là khoản đầu tư đáng giá.
Và quan trọng nhất: một khi đã bị đưa vào danh sách rủi ro, cái mất không chỉ là tiền — mà là thời gian và cơ hội.
Lê Hiếu
