Ranh giới mong manh giữa hụi dân sự và tội phạm hình sự
Theo quy định pháp luật, hụi (họ, biêu, phường) là một hình thức giao dịch dân sự được pháp luật thừa nhận nếu các bên tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Tuy nhiên, trong thực tiễn, không ít vụ “bể hụi” đã bị hình sự hóa khi cơ quan điều tra xác định có yếu tố gian dối, chiếm đoạt tài sản. Theo các chuyên gia pháp lý phân tích, không phải cứ vỡ hụi là phạm tội, nhưng vỡ hụi kèm theo các hành vi nhất định sẽ làm thay đổi hoàn toàn bản chất pháp lý của vụ việc. Trong vụ việc tại phường Bình Long (tỉnh Đồng Nai), nhiều dấu hiệu được nạn nhân cung cấp cho thấy ranh giới dân sự có thể đã bị vượt qua.
Một trong những yếu tố then chốt để xác định trách nhiệm hình sự là ý chí chủ quan của người tổ chức ngay từ đầu. Theo phản ánh Chủ hụi quảng bá lãi suất rất cao, vượt xa thông lệ. Dựng hệ thống nhóm Zalo với hàng trăm tài khoản, trong đó có dấu hiệu tài khoản “ảo”. Nếu các tình tiết này được xác minh, đây có thể bị xem là thủ đoạn gian dối nhằm tạo dựng lòng tin giả tạo, khiến người khác giao tài sản. Việc cung cấp thông tin sai sự thật về quy mô, khả năng tài chính, số lượng hụi viên là dấu hiệu quan trọng để xem xét trách nhiệm hình sự.
Trong mô hình hụi đúng nghĩa, tiền góp phải được xoay vòng theo dây hụi, phục vụ chi trả cho các kỳ tiếp theo. Tuy nhiên, theo đơn tố cáo, số tiền huy động được tập trung vào tài khoản cá nhân, không có cơ chế quản lý độc lập. Bị nghi sử dụng cho mục đích cá nhân (bất động sản, xe cộ, tài sản giá trị lớn). Nếu cơ quan điều tra chứng minh được việc sử dụng tiền trái với thỏa thuận ban đầu, đây là yếu tố quan trọng để xác định hành vi chiếm đoạt.
Một tình tiết có tính chất bản lề pháp lý là việc Chủ hụi tuyên bố “bể hụi”, mất khả năng chi trả, nhưng vẫn tiếp tục thông báo kỳ đóng và nhận tiền. Theo góc nhìn pháp lý, nếu tại thời điểm nhận tiền, người nhận biết rõ mình không còn khả năng thực hiện nghĩa vụ, nhưng vẫn cố tình nhận tài sản, thì yếu tố lỗi cố ý có thể được xác lập. Đây là căn cứ để xem xét trách nhiệm hình sự, thay vì chỉ dừng ở trách nhiệm dân sự.
Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự) Tội danh này có thể được xem xét nếu cơ quan điều tra xác định: Có hành vi gian dối ngay từ đầu, dùng thủ đoạn để người khác tin tưởng giao tiền với mục đích chiếm đoạt tài sản.
Các thủ đoạn có thể bao gồm: Lập hụi “ma”, dựng tài khoản ảo, công bố thông tin không đúng sự thật. Với số tiền bị chiếm đoạt lớn, nếu cấu thành tội phạm, khung hình phạt có thể ở mức rất nghiêm khắc. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175 Bộ luật Hình sự) Trường hợp không chứng minh được gian dối ngay từ đầu, nhưng chứng minh được ban đầu nhận tiền hợp pháp, nhưng sau đó sử dụng tiền sai mục đích, dẫn đến mất khả năng trả lại thì hành vi có thể bị xem xét theo tội danh này.
Đặc biệt, Bỏ trốn khỏi nơi cư trú, cắt đứt liên lạc là những tình tiết bất lợi nghiêm trọng cho người bị tố cáo. Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201 Bộ luật Hình sự) Nếu cơ quan chức năng xác định bản chất hoạt động là Cho vay tiền, lãi suất vượt quá mức luật cho phép nhằm thu lợi bất chính lớn thì có thể xem xét thêm tội danh này, dù được “ngụy trang” dưới hình thức hụi.
Trách nhiệm dân sự không loại trừ trách nhiệm hình sự
Một điểm cần nhấn mạnh là trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự có thể song song tồn tại. Việc bồi thường thiệt hại và khắc phục hậu quả (kể cả nếu sau này có thực hiện) không làm mất đi trách nhiệm hình sự, nếu đủ căn cứ cấu thành tội phạm.
Vai trò của cơ quan điều tra và chứng cứ then chốt. Để làm rõ bản chất vụ việc, cơ quan chức năng cần tập trung vào Sao kê toàn bộ tài khoản ngân hàng liên quan. Dữ liệu nhóm Zalo, tin nhắn, bảng thống kê Xác minh danh tính các “hụi viên”. Truy vết tài sản hình thành trong thời gian tổ chức hụi.
Theo các Chuyên gia Pháp lý, dòng tiền là chứng cứ quan trọng nhất, bởi nó phản ánh trung thực nhất hành vi thực tế. Theo phản ánh, nhiều nạn nhân vay mượn, thế chấp tài sản để góp hụi dẫn tới lâm vào cảnh nợ nần, gia đình xáo trộn. Có người mất khả năng lao động, suy sụp tinh thần. Các nạn nhân cho rằng, nếu vụ việc không được xử lý nghiêm minh, niềm tin xã hội sẽ tiếp tục bị bào mòn, và các mô hình huy động vốn trá hình sẽ còn tái diễn.
Vụ việc tại Đồng Nai không chỉ là câu chuyện của một cá nhân hay một nhóm nạn nhân. Nó phản ánh lỗ hổng trong nhận thức pháp lý của người dân kẽ hở trong quản lý các hoạt động huy động vốn phi chính thức. Nguy cơ mất an ninh trật tự nếu các “quả bom hụi” không được kịp thời ngăn chặn.
Khi một cá nhân có thể huy động hàng trăm tỷ đồng chỉ bằng niềm tin và các nhóm chat, câu hỏi đặt ra không chỉ là ai sai, mà là cơ chế nào đã cho phép điều đó xảy ra. Việc sớm làm rõ trách nhiệm pháp lý, xử lý nghiêm minh nếu có sai phạm, không chỉ để bảo vệ quyền lợi của các nạn nhân, mà còn là thông điệp răn đe cần thiết đối với những mô hình huy động vốn đầy rủi ro đang âm thầm tồn tại trong xã hội.
Loạt bài xin khép lại tại đây. Vụ việc đang được dư luận quan tâm và chờ đợi kết luận chính thức từ các cơ quan chức năng.
PV
