Từ ngành hỗ trợ đến “công nghiệp gốc” của nền kinh tế
Trong nhiều năm, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo thường được nhìn nhận là những lĩnh vực hỗ trợ cho các ngành sản xuất khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, cách tiếp cận này đang dần thay đổi.
Tại hội thảo diễn ra ngày 15/6, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên khẳng định công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo cần được xác định là những ngành công nghiệp nền tảng, có ý nghĩa chiến lược đối với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
- Penta Laser Việt Nam: Doanh nghiệp công nghệ chọn phát triển cùng trách nhiệm cộng đồng
- Samsung Innovation Campus 2026 khởi động tại Bắc Ninh: Lần đầu đào tạo bán dẫn, mở rộng trung tâm nhân tài công nghệ
- Việt Nam thúc đẩy hợp tác tài chính – công nghệ với Hoa Kỳ, mở rộng cơ hội đầu tư vào Trung tâm tài chính quốc tế
Đây không chỉ là nền tảng cho ngành chế biến, chế tạo mà còn là điều kiện tiên quyết để phát triển các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), robot, năng lượng mới, quốc phòng hay các dự án hạ tầng quy mô lớn trong tương lai.
Theo các chuyên gia, năng lực làm chủ vật liệu và thiết bị công nghệ quyết định khả năng tự chủ của nền kinh tế. Một quốc gia khó có thể trở thành cường quốc công nghiệp nếu vẫn phụ thuộc vào nguồn vật liệu chiến lược, máy móc cốt lõi và công nghệ nhập khẩu.
Thị trường hàng nghìn tỷ USD đang mở ra
Một trong những con số đáng chú ý nhất được đưa ra tại hội thảo là quy mô thị trường cơ khí Việt Nam giai đoạn 2026-2045 ước đạt khoảng 7.821 tỷ USD, nếu nền kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10% mỗi năm.
Trong cơ cấu này, lĩnh vực ô tô chiếm khoảng 721 tỷ USD; điện gió ngoài khơi đạt gần 184 tỷ USD; các dự án đường sắt đô thị, đường sắt liên vùng và đường sắt tốc độ cao đạt hơn 161 tỷ USD; điện hạt nhân khoảng 113 tỷ USD; sản xuất kim loại đúc sẵn khoảng 216 tỷ USD.
Đây được xem là "mỏ vàng" cho các doanh nghiệp cơ khí trong nước. Chỉ riêng các dự án hạ tầng chiến lược như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, điện hạt nhân hay điện gió ngoài khơi cũng sẽ tạo ra nhu cầu khổng lồ về thép chất lượng cao, thiết bị cơ khí chính xác, kết cấu kim loại, hệ thống điều khiển tự động và hàng loạt sản phẩm công nghiệp hỗ trợ khác.
Bên cạnh đó, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu cũng mang lại cơ hội mới cho Việt Nam. Nhiều tập đoàn quốc tế đang tìm kiếm địa điểm sản xuất mới ngoài các trung tâm công nghiệp truyền thống nhằm giảm rủi ro địa chính trị và đa dạng hóa chuỗi cung ứng.
Nếu tận dụng tốt cơ hội này, Việt Nam có thể từng bước trở thành trung tâm sản xuất mới của khu vực trong một số ngành công nghiệp chiến lược.
Điểm nghẽn nằm ở công nghệ lõi
Dù tiềm năng rất lớn, thực tế cho thấy công nghiệp vật liệu và cơ khí Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể so với yêu cầu phát triển.
Theo đánh giá của các chuyên gia, phần lớn doanh nghiệp cơ khí hiện vẫn tập trung ở các công đoạn gia công, lắp ráp hoặc sản xuất theo đơn đặt hàng. Tỷ lệ doanh nghiệp có khả năng thiết kế sản phẩm, chế tạo thiết bị công nghệ cao hay sở hữu công nghệ cốt lõi còn khá khiêm tốn.
Đối với ngành vật liệu, nhiều loại vật liệu chiến lược phục vụ điện tử, bán dẫn, năng lượng mới hay quốc phòng vẫn phải phụ thuộc vào nhập khẩu.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng điểm yếu lớn nhất hiện nay không đơn thuần là năng lực sản xuất mà nằm ở khả năng làm chủ thiết kế, làm chủ công nghệ lõi, làm chủ vật liệu chiến lược và các quy trình công nghiệp hiện đại.
Điều này cũng lý giải vì sao giá trị gia tăng mà doanh nghiệp Việt Nam thu được trong nhiều chuỗi sản xuất toàn cầu vẫn còn thấp.
Cần chính sách đủ mạnh để tạo bước ngoặt
Từ thực tiễn đó, các đại biểu tham dự hội thảo thống nhất kiến nghị sớm xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp vật liệu và Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới.
Bên cạnh đó là việc rà soát toàn diện hệ thống pháp luật, hoàn thiện các cơ chế về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, tín dụng, thuế và mua sắm công.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là hình thành các doanh nghiệp đầu tàu có khả năng nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và tích hợp hệ thống ở quy mô lớn; đồng thời xây dựng các trung tâm nghiên cứu quốc gia về vật liệu và cơ khí nhằm thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng được xác định là yếu tố quyết định thành công. Trong bối cảnh AI, robot, bán dẫn và tự động hóa đang trở thành xu thế chủ đạo, nhu cầu về đội ngũ kỹ sư vật liệu, kỹ sư điện tử, chuyên gia AI và tự động hóa sẽ ngày càng gia tăng.
Cơ hội lớn nhưng không chờ đợi
Quy mô thị trường hàng nghìn tỷ USD cho thấy Việt Nam đang sở hữu dư địa phát triển rất lớn trong lĩnh vực cơ khí và vật liệu. Tuy nhiên, cơ hội sẽ không tự chuyển hóa thành lợi ích nếu doanh nghiệp trong nước tiếp tục đứng ở những công đoạn có giá trị thấp.
Trong cuộc cạnh tranh mới, lợi thế không còn nằm ở lao động giá rẻ mà nằm ở công nghệ, sáng tạo và khả năng làm chủ chuỗi giá trị. Những chính sách đủ mạnh cùng sự tham gia chủ động của doanh nghiệp sẽ quyết định liệu Việt Nam có thể vươn lên trở thành trung tâm sản xuất công nghiệp mới của khu vực hay tiếp tục giữ vai trò gia công trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
