Thông quan tập trung không chỉ là cải cách thủ tục
Sau hơn một thập kỷ vận hành hệ thống VNACCS/VCIS, ngành Hải quan đang bước sang giai đoạn cải cách sâu hơn với mô hình thông quan tập trung. Điểm thay đổi quan trọng nhất nằm ở việc tiếp nhận, kiểm tra và đánh giá hồ sơ sẽ được thực hiện tập trung thay vì phân tán như trước. Điều này đồng nghĩa, dữ liệu doanh nghiệp sẽ trở thành “trung tâm” của toàn bộ quá trình thông quan.
Trước đây, không ít doanh nghiệp vẫn vận hành theo kiểu xử lý thủ công, phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân hoặc linh hoạt hồ sơ tại từng chi cục. Nhưng khi mô hình mới đi vào hoạt động, hệ thống quản trị rủi ro sẽ đánh giá doanh nghiệp dựa trên lịch sử khai báo, tính nhất quán dữ liệu và mức độ tuân thủ trong thời gian dài. Nói cách khác, “con người” sẽ dần nhường chỗ cho “dữ liệu”.
Doanh nghiệp nào có hồ sơ chuẩn, dữ liệu sạch, lịch sử minh bạch sẽ được hưởng lợi rất lớn về tốc độ xử lý. Ngược lại, những trường hợp khai báo thiếu đồng nhất, thay đổi mã HS liên tục hoặc có dấu hiệu bất thường về trị giá nhập khẩu sẽ dễ bị hệ thống nhận diện hơn trước.
Logistics và đại lý hải quan chịu áp lực lớn nhất
Nhóm chịu tác động trực tiếp gần như ngay lập tức là các doanh nghiệp logistics, forwarder và đại lý khai thuê hải quan.
Nhiều năm qua, không ít đơn vị vận hành dựa nhiều vào kinh nghiệm xử lý hồ sơ, mối quan hệ tại cửa khẩu hoặc khả năng “xoay” chứng từ khi phát sinh vấn đề. Tuy nhiên, mô hình thông quan tập trung sẽ làm giảm đáng kể lợi thế này.
Thay vào đó, thị trường sẽ cạnh tranh bằng năng lực công nghệ và quản trị compliance. Doanh nghiệp mạnh về số hóa, có hệ thống ERP, quản trị dữ liệu tập trung hoặc đội ngũ kiểm soát tuân thủ bài bản sẽ có lợi thế rõ rệt. Trong khi đó, các công ty còn phụ thuộc vào Excel thủ công, chứng từ giấy hoặc quy trình rời rạc sẽ chịu áp lực rất lớn. Sự phân hóa của thị trường logistics vì thế có thể diễn ra nhanh hơn trong vài năm tới.
“Thông quan nhanh” sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh thật sự
Trong thương mại quốc tế, thời gian thông quan tác động trực tiếp tới chi phí lưu kho, vòng quay vốn và tiến độ giao hàng.
Khi hệ thống thông quan tập trung vận hành ổn định, doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt nhiều khả năng sẽ được phân luồng thuận lợi hơn, giảm thời gian xử lý và hạn chế việc bổ sung hồ sơ nhiều lần.
Điều này đặc biệt quan trọng với các ngành có tốc độ quay vòng hàng hóa cao như điện tử, dệt may, FMCG, linh kiện công nghiệp hay thương mại điện tử xuyên biên giới.
Trong bối cảnh cạnh tranh chuỗi cung ứng ngày càng khốc liệt, chậm thông quan vài ngày đôi khi đã đủ làm đội chi phí logistics lên rất lớn hoặc khiến doanh nghiệp mất đơn hàng.
Thời của “khai linh hoạt” đang dần khép lại
Một thay đổi đáng chú ý khác là Hải quan đang chuyển mạnh sang mô hình quản trị rủi ro kết hợp hậu kiểm.
Điều đó có nghĩa, doanh nghiệp có thể được thông quan nhanh hơn ở bước đầu, nhưng toàn bộ dữ liệu sẽ được lưu vết và phân tích dài hạn bằng hệ thống đánh giá rủi ro.
Các hành vi từng khá phổ biến trước đây như khai thấp trị giá, áp sai mã HS, mô tả hàng hóa không đồng nhất hay chia nhỏ lô hàng sẽ khó thực hiện hơn nhiều.
Đặc biệt, khi dữ liệu giữa hải quan, thuế, hóa đơn điện tử, ngân hàng, vận đơn và C/O được kết nối liên thông trong tương lai, khả năng đối chiếu chéo sẽ mạnh hơn rất nhiều so với hiện nay.
Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng ngành xuất nhập khẩu đang bước vào giai đoạn “minh bạch bắt buộc”.
Doanh nghiệp công nghệ sẽ hưởng lợi lớn
Ở chiều ngược lại, đây lại là cơ hội rất lớn cho các doanh nghiệp cung cấp giải pháp công nghệ.
Nhu cầu về ERP, EDI, chữ ký số, lưu trữ chứng từ điện tử, nền tảng logistics hay phần mềm khai báo hải quan được dự báo sẽ tăng mạnh khi doanh nghiệp buộc phải chuẩn hóa dữ liệu và tự động hóa quy trình.
Trong vài năm tới, thị trường nhiều khả năng sẽ chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh vào các giải pháp: kết nối API; quản trị chuỗi cung ứng; tự động hóa chứng từ; AI kiểm tra sai lệch hồ sơ; quản trị compliance xuất nhập khẩu.
Không chỉ doanh nghiệp lớn, ngay cả doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng sẽ phải tham gia quá trình chuyển đổi này nếu muốn duy trì khả năng cạnh tranh.
Doanh nghiệp FDI có thể thích nghi nhanh hơn
Một thực tế dễ thấy là khối FDI có lợi thế lớn trong giai đoạn chuyển đổi. Nhiều tập đoàn nước ngoài vốn đã quen với hệ thống quản trị toàn cầu, truy xuất nguồn gốc và compliance quốc tế nên việc chuyển sang mô hình thông quan tập trung không phải thay đổi quá lớn.
Trong khi đó, không ít doanh nghiệp nội vẫn vận hành bằng quy trình thủ công, dữ liệu phân tán và thiếu bộ phận kiểm soát tuân thủ chuyên trách.
Nếu không đầu tư sớm cho chuyển đổi số và quản trị dữ liệu, khoảng cách giữa doanh nghiệp nội và FDI có thể còn bị kéo giãn thêm.
Việc Hải Phòng được chọn thí điểm không phải ngẫu nhiên. Đây là địa bàn có lưu lượng container lớn, mật độ doanh nghiệp xuất nhập khẩu cao và hệ sinh thái logistics phức tạp bậc nhất cả nước.
Nếu mô hình vận hành hiệu quả tại đây, khả năng cao sẽ tiếp tục mở rộng sang TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai và Bà Rịa – Vũng Tàu trong thời gian tới.
Điều đó cũng có nghĩa, thông quan tập trung nhiều khả năng sẽ trở thành chuẩn vận hành mới của toàn ngành hải quan Việt Nam.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì từ bây giờ?
Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, việc cần làm lúc này không chỉ là cập nhật quy trình khai báo mà còn phải rà soát toàn bộ hệ thống dữ liệu: chuẩn hóa mã HS; kiểm tra tính nhất quán chứng từ; lưu trữ dữ liệu tập trung; xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ; đánh giá lại lịch sử tuân thủ
Trong khi đó, các doanh nghiệp logistics và forwarder cần đầu tư mạnh hơn vào số hóa, tự động hóa và đào tạo compliance.
Bởi về dài hạn, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn nằm ở khả năng “xử lý tình huống”, mà nằm ở năng lực quản trị dữ liệu, tốc độ số hóa và mức độ minh bạch trong vận hành.
Hiếu Như
