Sáng 5/4, tại thôn Phước Thịnh (xã Mỏ Cày), trong không khí dịu nhẹ của tiết Thanh minh, con cháu nội ngoại họ Trần – dòng họ Tiền hiền Trần Cẩm – cùng người dân địa phương đã tề tựu đông đủ về dự lễ tưởng niệm Thủy tổ. Năm nay, buổi lễ càng thêm ý nghĩa khi trùng với dịp khánh thành công trình trùng tu Khu di tích Mộ và Nhà thờ Trần Cẩm – một di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia.
Không khí buổi lễ diễn ra trang nghiêm nhưng gần gũi, không chỉ là nghi thức tưởng niệm mà còn là dịp để nhắc nhớ về đạo lý “uống nước nhớ nguồn” – điều vẫn âm thầm chảy trong đời sống người Việt, dù thời gian có đổi thay.
Theo gia phả và những tư liệu còn lưu lại, Thủy tổ Trần Cẩm sinh năm 1545, dưới thời vua Lê Trang Tông, quê ở vùng Ứng Thiên, trấn Sơn Nam (nay thuộc Thanh Oai, Hà Nội). Ông là một trong những người đi đầu trong hành trình mở đất về phương Nam vào cuối thế kỷ XVI.
Không chỉ giỏi về quân sự, ông còn được đánh giá là người có tầm nhìn xa. Năm 1596, dưới triều vua Lê Thế Tông, ông được phong tước Quản Nham Bá, giữ chức Phụ quốc Thượng tướng quân. Chỉ một năm sau, ông được cử vào trấn nhậm vùng Tư Nghĩa (thuộc trấn Quảng Nam xưa), trực tiếp đứng ra tổ chức khai hoang, dựng làng, ổn định cuộc sống cho người dân.
Tại vùng đất Mộ Hoa – khu vực nay thuộc huyện Mộ Đức (Quảng Ngãi), ông đã đặt nền móng cho những làng mạc đầu tiên, trải dài từ bờ nam sông Vệ đến Thạch Trụ. Công lao ấy khiến hậu thế nhắc đến ông như một người “mở đất dựng làng” đúng nghĩa.
Ông qua đời năm 1640, nhưng dấu ấn để lại thì vẫn còn đó. Người dân lập miếu thờ, hương khói quanh năm, xem ông như một vị phúc thần gắn bó với vùng đất này. Quần thể Mộ và Nhà thờ Trần Cẩm ngày nay gồm ba điểm di tích, đều nằm trên chính vùng đất ông từng khai phá. Không chỉ đơn thuần là nơi an nghỉ của một nhân vật lịch sử, đây còn là một không gian văn hóa mang đậm dấu ấn truyền thống của Quảng Ngãi.
Lăng mộ được xây dựng từ thế kỷ XVIII, nằm trên một gò đất cao giữa cánh đồng Bàu Súng. Công trình mang dáng vẻ cổ kính, với những mảng đá ong nhuốm màu thời gian, bình phong chạm khắc Long – Phụng và nhà bia ghi lại rõ ràng công trạng của ông.
Nhà thờ Trần Cẩm được dựng từ năm 1725, qua nhiều lần trùng tu vẫn giữ được những nét xưa. Bên trong còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như sắc phong, chiếu chỉ, võng lọng hay binh khí do các triều đại ban tặng.
Đáng chú ý là nhà thờ Biệt tổ Tứ phái – nơi thờ bốn người con trai của ông, những người tiếp nối việc khai hoang lập ấp. Công trình này được xây dựng từ năm 1820, nổi bật với hệ thống 24 cột gỗ mít chạm khắc tinh xảo, cho thấy tay nghề rất cao của các nghệ nhân thời đó.
Di tích được công nhận cấp tỉnh từ năm 1993 và xếp hạng di tích quốc gia vào năm 1997. Đến nay, dòng họ vẫn gìn giữ được 7 sắc phong và 14 chiếu chỉ, trong đó có những văn bản đã hơn 400 năm tuổi – như những chứng tích sống động của một thời lịch sử.
Việc trùng tu khu di tích lần này không chỉ dừng lại ở chuyện sửa sang một công trình cũ, mà còn là cách để giữ lại ký ức, giữ lại những giá trị gắn với lịch sử và cội nguồn.
Đại diện Hội đồng gia tộc tại buổi lễ chia sẻ, đây không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, cho lòng hiếu nghĩa và ý chí vươn lên của con cháu họ Trần. Một không gian vừa mang tính tâm linh, vừa là nơi kết nối cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Nhân dịp này, gia tộc cũng tổ chức vinh danh những bậc cao niên và các cá nhân đã có đóng góp trong việc gìn giữ, tôn tạo di tích, cũng như xây dựng dòng họ. Hơn cả một nghi lễ, sự kiện lần này còn mở ra một hướng đi mới: đưa giá trị văn hóa truyền thống trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch địa phương. Một cách để quá khứ không chỉ được gìn giữ, mà còn tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Trần Như
