Trong dòng chảy di sản Hán Nôm dọc dải Nam Trung Bộ, phần lớn các sắc phong còn lưu giữ đến nay thuộc triều Nguyễn. Tuy nhiên, việc phát hiện một sắc phong thời Lê Trung Hưng có niên đại lên tới 429 năm tại Quảng Ngãi được xem là hiếm gặp, mang giá trị đặc biệt về lịch sử và nghiên cứu.
Theo khảo sát thực địa, sắc phong này hiện được bảo tồn tại nhà thờ tộc họ Trần, thôn Phước Thạnh, xã Mỏ Cày, tỉnh Quảng Ngãi. Đây là một trong những tư liệu gốc quý hiếm, góp phần làm sáng tỏ thân thế, sự nghiệp của danh tướng Trần Cẩm – một nhân vật có vai trò quan trọng trong quá trình quản lý và phòng thủ vùng đất Nam Trung Bộ thời Lê Trung Hưng.
Dấu tích quý từ gia phả Tộc Họ
Tư liệu nền tảng để xác định thân thế Trần Cẩm được ghi nhận trong tập phổ liệu “Địa Thi Trần tộc tiền hiền”, do tộc họ Trần tại Mộ Đức biên soạn và xuất bản năm 1994. Nội dung dựa trên gia phả cổ được viết từ thế kỷ XVIII, hiện vẫn lưu giữ tại nhà thờ thủy tổ.
Theo đó, Trần Cẩm sinh năm 1545 tại Thanh Oai (Hà Đông), trong một gia đình có truyền thống võ nghiệp. Cha ông là Trần Như Khóa, giữ chức Quản đội dưới triều Lê Trung Hưng. Từ nền tảng này, Trần Cẩm sớm tham gia quân ngũ và từng bước thăng tiến trong hệ thống quan lại.
Tại nhà thờ họ Trần hiện còn lưu giữ nhiều văn bản cổ, gồm các sắc phong và bản thị được ban trong khoảng thời gian từ năm 1596 đến 1625. Đây là những chứng cứ quan trọng phản ánh quá trình thăng chức và vai trò của Trần Cẩm trong bộ máy hành chính – quân sự đương thời.
Sắc phong 429 năm và giá trị lịch sử
Đáng chú ý nhất là sắc phong được ban vào năm Quang Hưng thứ 20 (1597), đến nay đã tròn 429 năm. Dù trải qua nhiều biến động lịch sử, chiến tranh và thiên tai, văn bản vẫn còn khá nguyên vẹn.
Qua đối chiếu chữ viết, ấn triện, các nhà nghiên cứu nhận định sắc phong này tương đồng với những văn bản cùng thời từng được công bố, như sắc phong cho Trần Đức Hòa (1584) hay Lương Văn Chánh (1596). Điều này góp phần khẳng định tính xác thực và giá trị tư liệu của hiện vật.
Nội dung sắc phong cho biết Trần Cẩm được phong chức Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân, tước Quảng Nham bá, đồng thời được giao nhiệm vụ quản lãnh sở Hoành Ngạc Trung, thuộc vệ Hoài Nhơn. Đây là một vị trí quân sự quan trọng, trực thuộc hệ thống phòng thủ vùng Nam Trung Bộ.
Vai trò trong hệ thống quân sự thời Lê
Thời điểm này, Hoài Nhơn là một phủ thuộc đạo Thừa tuyên Quảng Nam, cùng với Thăng Hoa và Tư Nghĩa, tương ứng với các địa bàn Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định ngày nay. Khu vực này có vị trí chiến lược trong việc kiểm soát phía Nam lãnh thổ Đại Việt.
Theo các ghi chép trong “Lịch triều hiến chương loại chí”, hệ thống quản lý thời Lê được tổ chức theo mô hình Tam ty, trong đó Đô ty phụ trách quân sự. Dưới Đô ty là các vệ, sở, đội với quy mô chặt chẽ.
Cụ thể, mỗi vệ có 5 sở, mỗi sở 20 đội, mỗi đội khoảng 20 binh lính. Như vậy, với chức vụ quản lãnh một sở, Trần Cẩm có thể trực tiếp chỉ huy khoảng 400 quân – một lực lượng đáng kể trong bối cảnh bấy giờ.
Việc được giao nhiệm vụ này cho thấy ông không chỉ có năng lực quân sự mà còn được triều đình tin cậy trong việc đảm bảo hậu cần và vận hành lực lượng.
Hành trình thăng tiến và dấu ấn cá nhân
Trước khi nhận nhiệm vụ tại Hoài Nhơn, Trần Cẩm từng giữ chức Ký lục phủ Quảng Nghĩa (1596), tước Quảng Nham tử. Chỉ sau một năm, ông được thăng lên chức cao hơn và nhận trọng trách quân sự.
Đến năm 1608, ông tiếp tục được bổ nhiệm làm Cai phủ Tham tướng phủ Quảng Ngãi, tước Quảng Nham hầu. Năm 1625, ông giữ chức Chánh khám lý phủ Quảng Nghĩa – vị trí cao nhất trong sự nghiệp.
Theo gia phả, năm 1630 ông xin nghỉ việc nước, và mất năm 1640, thọ 95 tuổi. Đến thời vua Khải Định (1925), ông được truy phong thần hiệu “Dực Bảo Trung Hưng Linh Phù chi thần”, khẳng định sự ghi nhận lâu dài của triều đình và cộng đồng.
Hiện nay, mộ và đền thờ Trần Cẩm tại cù lao Bàu Súng, xã Mỏ Cày, đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 1996.
Cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu
Việc phát hiện sắc phong 429 năm không chỉ bổ sung tư liệu quý cho lịch sử địa phương Quảng Ngãi mà còn góp phần làm rõ hơn hệ thống quân sự và hành chính thời Lê Trung Hưng tại khu vực Nam Trung Bộ.
Tuy nhiên, một số khoảng trống tư liệu vẫn tồn tại, đặc biệt là giai đoạn từ 1597 đến 1608 khi Trần Cẩm được điều động giữa các vị trí. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục khảo cứu, đối chiếu thêm các nguồn sử liệu khác.
Các chuyên gia nhận định, Trần Cẩm là nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng tại vùng Quảng Ngãi – Bình Định, xứng đáng được nghiên cứu toàn diện hơn trong bối cảnh lịch sử khu vực và quốc gia.
Phát hiện lần này không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn di sản Hán Nôm – một nguồn tư liệu gốc quan trọng của lịch sử Việt Nam.
Trần Như (tổng hợp)
