Từ “quản lý doanh nghiệp” đến “quản trị nguồn lực”
Theo TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách tại Trường Đại học VinUni, điểm cốt lõi của Nghị quyết 79 không nằm ở việc xử lý các tồn tại riêng lẻ của DNNN, mà là mở rộng cách nhìn về kinh tế nhà nước.
Trong nhiều năm, cải cách khu vực này chủ yếu xoay quanh tái cơ cấu doanh nghiệp, xử lý dự án thua lỗ hoặc nâng cao hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, cách tiếp cận đó chưa phản ánh đầy đủ vai trò của kinh tế nhà nước trong tổng thể nền kinh tế.
Thay vào đó, Nghị quyết 79 định hướng chuyển sang quản trị toàn bộ nguồn lực công, bao gồm tài sản nhà nước, Ngân sách, Tài nguyên, Hệ thống hạ tầng, Các quỹ và nguồn lực tài chính khác. Trong mô hình này, DNNN chỉ là một cấu phần, thay vì trung tâm duy nhất. Cách tiếp cận tổng thể giúp chuyển trọng tâm từ hiệu quả từng doanh nghiệp sang hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực trên quy mô nền kinh tế. Đây là nền tảng để nâng cao chất lượng tăng trưởng và tối ưu hóa vai trò của Nhà nước.
Một điểm nhấn quan trọng của Nghị quyết 79 là thay đổi vai trò của DNNN. Trong thời gian dài, khu vực này chịu áp lực lớn về bảo toàn vốn, dẫn đến xu hướng vận hành thận trọng, ít đổi mới. Tuy nhiên, định hướng mới yêu cầu DNNN phải chủ động cạnh tranh trên thị trường, mở rộng quy mô và thị phần, đóng vai trò dẫn dắt trong các ngành then chốt. Điều này đồng nghĩa với việc xóa bỏ tư duy “ưu tiên an toàn tuyệt đối”, thay bằng “chấp nhận rủi ro có kiểm soát để phát triển”.
Đặc biệt, các dự án sử dụng vốn nhà nước sẽ không còn mặc định giao cho DNNN, mà thực hiện thông qua Đấu thầu công khai, cơ chế mua sắm minh bạch, cạnh tranh bình đẳng với khu vực tư nhân. Trong lĩnh vực dịch vụ công, Nhà nước cũng chuyển từ “giao nhiệm vụ” sang đặt hang và mua dịch vụ từ thị trường. Cách làm này giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, đồng thời cải thiện chất lượng dịch vụ công.
Tách bạch vai trò: Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp vận hành
Một yêu cầu xuyên suốt là tách bạch rõ Chức năng quản lý nhà nước và Chức năng sản xuất kinh doanh. Việc này nhằm tránh tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”, đảm bảo môi trường cạnh tranh công bằng. Trong mô hình mới, Nhà nước không nhất thiết trực tiếp tham gia mọi hoạt động kinh tế, mà tập trung vào thiết kế chính sách, xây dựng thể chế và tạo lập thị trường minh bạch. Hiệu quả của kinh tế nhà nước vì thế không còn đo bằng quy mô sở hữu, mà bằng chất lượng phân bổ nguồn lực. Để hiện thực hóa mục tiêu, việc đổi mới mô hình quản trị vốn nhà nước đóng vai trò then chốt.
Một số định hướng đáng chú ý là tách bạch hai tầng quản trị. Đại diện chủ sở hữu và điều hành doanh nghiệp cho phép thuê CEO, lãnh đạo theo cơ chế thị trường. Tiệm cận chuẩn mực quản trị quốc tế về minh bạch và trách nhiệm giải trình. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã thành công với mô hình tập trung quản lý vốn nhà nước như Singapore với Temasek, Trung Quốc với SASAC. Các mô hình này giúp nâng cao tính chuyên nghiệp, đồng thời vẫn đảm bảo định hướng chiến lược của Nhà nước.
Theo TS. Nguyễn Quốc Việt (Trường Đại học Kinh tế – ĐHQG Hà Nội), để mô hình mới phát huy hiệu quả cần đảm bảo một số điều kiện:
Tách bạch công ích và kinh doanh Không để một chủ thể đảm nhiệm đồng thời hai mục tiêu khác nhau, tránh méo mó động lực vận hành.
Phân bổ nguồn lực theo cơ chế thị trường Thực hiện thông qua: Đấu thầu, Đấu giá, Cơ chế minh bạch thay vì cơ chế “xin – cho”.
Mở rộng vai trò khu vực tư nhân những lĩnh vực tư nhân làm tốt hơn, Nhà nước không cần tham gia trực tiếp.
Tập trung vào lĩnh vực chiến lược Nhà nước nên giữ vai trò chủ đạo ở các lĩnh vực như Hạ tầng trọng điểm, Ngành có rủi ro cao, Lĩnh vực cần dẫn dắt thị trường
Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là hạn chế về nguồn lực và cơ chế vận hành. Các đề xuất cải cách bao gồm: Cho phép DNNN giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư; Mở rộng khả năng huy động vốn; Áp dụng cơ chế lương thưởng theo hiệu quả. Đồng thời, cần chuyển mạnh từ: Tiền kiểm sang Hậu kiểm. Né rủi ro sang chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Một vấn đề đáng chú ý là tâm lý e ngại trách nhiệm. Nếu không có cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, DNNN sẽ khó tạo ra đột phá trong các lĩnh vực mới.
Tái định vị vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế
Từ những thay đổi trong Nghị quyết 79, vai trò của Nhà nước đang được tái định vị theo hướng: Từ “làm thay” sang “dẫn dắt”; Từ quản lý vi mô chuyển sang quản trị vĩ mô nguồn lực; Từ ưu tiên sở hữu qua tối ưu hiệu quả sử dụng
Trong mô hình này DNNN là lực lượng cạnh tranh và dẫn dắt, khu vực tư nhân là động lực quan trọng. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và điều phối
Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ là một chương trình cải cách DNNN, mà là bước chuyển lớn trong tư duy phát triển kinh tế nhà nước. Khi trọng tâm được đặt vào quản trị toàn diện nguồn lực, cùng với cơ chế thị trường minh bạch và cạnh tranh bình đẳng, nền kinh tế có cơ hội nâng cao hiệu quả, tạo động lực tăng trưởng bền vững trong dài hạn.
Lê Hiếu
