Hình thành làng cổ trong tiến trình khai phá phương Nam
Theo các tư liệu lịch sử và ký ức dân gian, làng Xuân Hòa được hình thành vào khoảng cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, trong làn sóng người Việt từ các tỉnh miền Trung, miền Bắc vào phương Nam khẩn hoang, lập nghiệp. Vùng đất khi ấy còn hoang hóa, đan xen sông rạch, thuận lợi cho trồng trọt và giao thương.
Tên gọi Xuân Hòa mang ý nghĩa tốt đẹp, thể hiện ước vọng về sự khởi đầu hanh thông (Xuân), cuộc sống yên ổn, đoàn kết (Hòa). Tên làng phản ánh tinh thần cố kết cộng đồng và khát vọng an cư lạc nghiệp của cư dân buổi đầu.
Cùng với sự phát triển dân cư, Xuân Hòa dần trở thành một đơn vị làng xã ổn định, có tổ chức tự quản, hương chức, hương ước, hòa nhập vào hệ thống hành chính truyền thống của Nam Bộ.
Gắn liền với quá trình hình thành làng, Đình Xuân Hòa được dựng lên như trung tâm sinh hoạt chính trị – văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng. Đình là nơi thờ Thành hoàng làng cùng các bậc tiền hiền, hậu hiền – những người có công khai khẩn đất đai, lập nên làng Xuân Hòa.
Không chỉ là nơi thờ tự, đình còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Là nơi hội họp, bàn việc chung của làng. Gắn với các nghi lễ cầu an, cầu mùa. Là không gian sinh hoạt văn hóa, giáo dục truyền thống cho các thế hệ cư dân.
Về kiến trúc, đình mang đặc trưng đình làng Nam Bộ, với bố cục hài hòa, thích ứng với điều kiện tự nhiên vùng sông nước, thể hiện trình độ mỹ thuật dân gian và tín ngưỡng truyền thống của cư dân địa phương.
Theo các tài liệu lưu giữ tại đình và nghiên cứu địa phương, Đình Xuân Hòa được xây dựng vào thế kỷ XIX, trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo do tác động của thời gian và biến động lịch sử.
Đình từng được triều Nguyễn ban sắc phong cho Thành hoàng làng, ghi nhận vai trò bảo hộ, che chở cho dân làng và khẳng định tư cách pháp lý của làng Xuân Hòa trong hệ thống làng xã truyền thống. Các sắc phong này không chỉ mang giá trị tín ngưỡng mà còn là tư liệu lịch sử quý, phản ánh mối quan hệ giữa nhà nước phong kiến và cộng đồng làng xã Nam Bộ.
Dù một số sắc phong không còn đầy đủ do chiến tranh và biến động, những gì còn lưu giữ được xem là di sản có giá trị, cần được bảo quản và phát huy.
Lễ hội Đình Xuân Hòa – Nét sinh hoạt văn hóa truyền thống
Hằng năm, lễ Kỳ Yên tại Đình Xuân Hòa được tổ chức theo lệ làng, là dịp để nhân dân tưởng nhớ Thành hoàng, tri ân tiền hiền, hậu hiền và cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.
Lễ hội thường bao gồm: Phần lễ với các nghi thức truyền thống trang nghiêm; Phần hội với các sinh hoạt văn hóa dân gian, góp phần gắn kết cộng đồng; Qua thời gian, lễ hội Đình Xuân Hòa không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn là không gian gìn giữ phong tục, tập quán và bản sắc văn hóa địa phương.
Trong quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, không gian làng cổ Xuân Hòa đã có nhiều đổi thay. Tuy nhiên, tên làng Xuân Hòa và Đình Xuân Hòa vẫn được bảo tồn như những dấu mốc lịch sử quan trọng, góp phần khẳng định chiều sâu văn hóa của vùng đất.
Lịch sử làng Xuân Hòa là minh chứng sinh động cho quá trình khai phá, xây dựng và bảo vệ quê hương của các thế hệ cư dân, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị di tích, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển đô thị bền vững.
