Theo Bộ Công Thương, Luật Thương mại hiện chỉ quy định một số điều khoản mang tính nguyên tắc về hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa. Đây là đạo luật khung điều chỉnh chung hoạt động thương mại, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh – lĩnh vực có cơ chế vận hành phức tạp như ký quỹ, bù trừ, thanh toán và quản lý rủi ro hệ thống.
Việc sửa đổi, bổ sung trong khuôn khổ luật hiện hành được cho là khó tạo ra một khung pháp lý toàn diện, chuyên biệt, dễ dẫn đến chồng chéo hoặc thiếu đồng bộ. Do đó, xây dựng luật riêng được xem là giải pháp căn cơ.
Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đang phát triển nhanh, trở thành công cụ phòng ngừa rủi ro quan trọng cho doanh nghiệp và nhà đầu tư. Nhiều quốc gia đã ban hành luật chuyên biệt nhằm bảo đảm tính minh bạch, an toàn và tương thích với chuẩn mực quốc tế.
Nếu tiếp tục duy trì quy định trong Luật Thương mại, Việt Nam có thể thiếu hành lang pháp lý đủ mạnh để kết nối thị trường quốc tế, hạn chế khả năng thu hút nhà đầu tư nước ngoài và mở rộng liên thông với các sở giao dịch toàn cầu.
Hiện nay, nhiều luật chuyên ngành đã được sửa đổi theo hướng hiện đại như Luật Chứng khoán, Luật Các tổ chức tín dụng và Luật Phòng chống rửa tiền, trong đó quy định cụ thể về sản phẩm phái sinh tài chính, cơ chế bù trừ, giám sát giao dịch và bảo vệ nhà đầu tư.
Trong khi đó, các quy định về giao dịch hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa trong Luật Thương mại được đánh giá là không còn phù hợp với thực tiễn. Việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ giúp phân định rõ phạm vi điều chỉnh, cơ quan quản lý và cơ chế phối hợp liên ngành, bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Giao dịch hàng hóa phái sinh tiềm ẩn rủi ro hệ thống, có thể tác động đến thị trường tài chính – tiền tệ và an ninh kinh tế quốc gia. Do đó, luật riêng sẽ tạo cơ sở để thiết kế đầy đủ công cụ quản lý, cơ chế giám sát, chế tài xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp và quy định trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường.
Đặc biệt, hệ thống pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể đối với các sản phẩm mới như tín chỉ carbon, sản phẩm văn hóa – nghệ thuật, kim loại quý hiếm hay các sản phẩm tài chính xanh. Đây là những lĩnh vực đang nổi lên trong bối cảnh chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn.
Theo dự thảo luật, Nhà nước định hướng phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh theo hướng đa dạng, hiện đại, minh bạch, an toàn và hội nhập quốc tế.
Các chính sách trọng tâm gồm: Khuyến khích phát triển sản phẩm phái sinh đáp ứng nhu cầu thực tiễn, đặc biệt là các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Tạo điều kiện để Sở giao dịch hàng hóa liên thông với các sở giao dịch quốc tế, thu hút nhà đầu tư trong và ngoài nước. Đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, nâng cao năng lực giám sát và quản lý rủi ro hệ thống. Đẩy mạnh đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.
Hồ sơ chính sách Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh hiện đang được lấy ý kiến rộng rãi trước khi hoàn thiện, trình cấp có thẩm quyền xem xét theo quy định.
Trần Như
