Có một giai đoạn mà bán hàng online gần như được xem là “vùng tăng trưởng tự do” của nền kinh tế số. Chỉ cần mở gian hàng trên sàn, chạy vài chiến dịch quảng cáo hoặc livestream đều đặn, bất kỳ ai cũng có thể tạo doanh thu. Nhiều người bắt đầu kinh doanh theo cách rất đơn giản: dùng tài khoản cá nhân nhận chuyển khoản, chốt đơn qua Facebook, TikTok, Shopee rồi tự quản lý bằng file Excel hoặc thậm chí ghi chép thủ công. Nhưng thị trường đang thay đổi nhanh hơn nhiều người nghĩ.
Điểm thay đổi lớn nhất không nằm ở việc bán hàng khó hơn, mà ở chỗ toàn bộ hoạt động kinh doanh online giờ đây gần như đều để lại dấu vết dữ liệu. Một đơn hàng thương mại điện tử hiện nay thường đi qua hàng loạt hệ thống khác nhau: sàn TMĐT, ngân hàng, cổng thanh toán, đơn vị vận chuyển, nền tảng quảng cáo, phần mềm quản lý bán hàng và hệ thống hóa đơn điện tử.
Điều này khiến dữ liệu không còn nằm riêng trong tay người bán như trước. Chỉ cần đối chiếu giữa doanh số trên sàn, dòng tiền ngân hàng, số lượng đơn giao COD, chi phí quảng cáo và hóa đơn điện tử phát hành, cơ quan quản lý hoàn toàn có thể nhìn thấy bức tranh kinh doanh thực tế của một shop online với độ chính xác ngày càng cao. Theo nhiều chuyên gia vận hành bán lẻ và thương mại điện tử, đây là sự chuyển dịch mang tính bản chất: quản lý bằng dữ liệu thay vì phụ thuộc vào kiểm tra thủ công.
Người bán nhỏ cũng không còn “vô hình”
Không ít hộ kinh doanh online quy mô nhỏ hiện vẫn nghĩ rằng doanh thu chưa lớn thì sẽ khó bị chú ý. Tuy nhiên, giới chuyên môn cho rằng cách nhìn này đang dần lỗi thời. Bởi ngay cả một shop nhỏ cũng để lại rất nhiều dữ liệu số trong quá trình bán hàng: lịch sử đơn hàng, giao dịch chuyển khoản, dữ liệu ví điện tử, thông tin vận chuyển hay tần suất chạy quảng cáo.
Nói cách khác, việc không có cửa hàng vật lý hoặc không xuất hiện nhiều trên hồ sơ giấy không đồng nghĩa với việc “không có dữ liệu”. Trong bối cảnh các hệ thống ngày càng kết nối với nhau, khả năng đối chiếu chéo dữ liệu đang tăng lên đáng kể. Một shop có thể kê khai doanh thu thấp, nhưng nếu dòng tiền ngân hàng tăng mạnh, đơn hàng vận chuyển nhiều bất thường hoặc chi phí quảng cáo quá lớn so với mức doanh thu công bố, hệ thống hoàn toàn có thể nhận diện dấu hiệu bất thường.
Hiện tại, nhóm seller nhỏ chưa phải đối tượng chịu áp lực lớn nhất. Tuy nhiên, khi quy mô tăng nhanh hoặc xuất hiện chênh lệch dữ liệu kéo dài, nguy cơ bị rà soát là điều khó tránh khỏi.
Seller doanh thu lớn chịu áp lực minh bạch mạnh nhất
Với nhóm bán hàng doanh thu lớn, áp lực minh bạch giờ đây gần như hiện hữu mỗi ngày. Thực tế, thương mại điện tử đang trở thành một trong những lĩnh vực khó “giấu doanh thu” nhất, bởi gần như mọi hoạt động đều được số hóa.
Một phiên livestream doanh số lớn, ngân sách quảng cáo tăng liên tục hay lượng đơn hàng tăng đột biến đều phản ánh khá rõ quy mô vận hành thực tế. Đó cũng là lý do nhiều doanh nghiệp TMĐT thời gian gần đây bắt đầu đầu tư mạnh hơn vào hệ thống quản trị tập trung.
Không còn kiểu vận hành “mỗi nơi một số liệu” như trước, nhiều đơn vị đã chuyển sang đồng bộ bán hàng đa kênh, quản lý tồn kho theo thời gian thực, kiểm soát dòng tiền tập trung và tự động hóa hóa đơn điện tử.
Theo giới chuyên môn, giai đoạn sắp tới sẽ không còn là cuộc chơi của mô hình bán hàng chắp vá. Lợi thế sẽ thuộc về những đơn vị có khả năng quản trị dữ liệu bài bản và kiểm soát vận hành tốt.
Seller bán đa kênh là nhóm dễ gặp rủi ro nhất
Nhóm được đánh giá có rủi ro cao hiện nay chính là các seller bán đa kênh. Đây là mô hình rất phổ biến trên thị trường: bán trên Shopee, livestream TikTok Shop, chốt đơn Facebook, nhận chuyển khoản cá nhân và đồng thời bán offline. Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi dữ liệu giữa các kênh không khớp nhau.
Ví dụ, doanh thu trên sàn rất lớn nhưng số kê khai lại thấp hơn nhiều. Hoặc lượng đơn vận chuyển tăng mạnh nhưng số hóa đơn phát hành không tương ứng. Thậm chí có trường hợp dòng tiền cá nhân tăng liên tục nhưng hệ thống sổ sách nội bộ lại không phản ánh đầy đủ.
Theo các chuyên gia thuế và vận hành TMĐT, đây đều là những “red flag” khá dễ nhận diện khi đối chiếu dữ liệu đa nguồn.
Điều đáng nói là rủi ro không chỉ nằm ở câu chuyện thuế.
Khi dữ liệu rời rạc và thiếu đồng bộ, chính nội bộ doanh nghiệp cũng rất dễ rơi vào tình trạng thất thoát dòng tiền, sai lệch tồn kho, không kiểm soát được biên lợi nhuận thật hoặc càng mở rộng càng rối hệ thống.
Không ít shop online tăng trưởng rất nhanh nhưng sau vài năm lại gặp khủng hoảng vận hành vì không quản trị nổi dữ liệu.
Minh bạch đang trở thành lợi thế cạnh tranh mới
Trong nhiều năm, không ít người xem việc “né được bao nhiêu hay bấy nhiêu” là một lợi thế trong kinh doanh online. Nhưng xu hướng này đang thay đổi rất nhanh. Ở giai đoạn mới, khả năng vận hành minh bạch và kiểm soát dữ liệu đang dần trở thành năng lực cạnh tranh thực sự.
Một doanh nghiệp quản trị tốt doanh thu, dòng tiền, tồn kho và dữ liệu khách hàng sẽ có lợi thế lớn hơn khi mở rộng hệ thống, gọi vốn, hợp tác với đối tác lớn hoặc tiếp cận tín dụng ngân hàng.
Quan trọng hơn, đây cũng là nền tảng để xây dựng thương hiệu dài hạn thay vì chỉ tăng trưởng ngắn hạn bằng các mô hình thiếu bền vững.
Thương mại điện tử Việt Nam vẫn còn dư địa tăng trưởng rất lớn. Nhưng cùng với sự phát triển đó, thị trường cũng đang bước vào thời kỳ mà dữ liệu trở thành “tài sản sống còn”.
Và khác biệt lớn nhất giữa một shop bán hàng online thông thường với một doanh nghiệp thương mại điện tử thực thụ có lẽ sẽ nằm ở một điều: khả năng kiểm soát dữ liệu và vận hành minh bạch.
Cương Phạm
